Intsektuak dira Bilbo Zientzia Plazako (BZP) edizio honetako protagonista nagusiak. Euren mundu liluragarria ezagutarazteko, erakusketa bat, hitzaldi-solasaldia eta bi tailer antolatu dira. Gainera, jaialdiaren azken egunean, Sergi Romeu intsektu-hazlea eta ornogabeetan espezializatutako hezitzaileak tailer bat emango du, animalia txiki horiek gertutik ezagutu ahal izateko. Batzuk ukitzeko aukera ere egongo da.
Elkarrizketa honetan, intsektuei buruzko aurreiritziak hausten ditu, ekosistemen orekan duten funtsezko eginkizuna nabarmentzen du eta urriaren 4ko jardueran parte hartzen dutenek zer aurkitu ahal izango duten aurreratzen du.
Hasteko, nola sortu zen intsektuekiko eta beste zomorroekiko duzun grina?
Txikitan sortu zitzaidan zaletasuna. Nire aitona ornitologoa zen, txoriak eta intsektuak hazten zituen eta berari esker hasi nintzen animalia horietaz interesatzen. Orduan hasi nintzen neu ere animalia hauek hazten, grina lanbide bihurtu arte. Nekazaritzako ingeniari teknikoa naizen arren, urteak daramatzat ornogabeei buruzko hitzaldiak, tailerrak eta klaseak ematen ikastetxeetan, institutuetan, museoetan, zooetan eta akuarioetan, Fasmids hezkuntza-proiektuaren bidez. Beti joaten naiz animalia biziekin, hauek ezagutzeko modurik onena aurrean edukitzea eta hurbiletik behatzea dela uste dudalako.
Tailerretan ornogabeei, artropodoei eta intsektuei buruz hitz egiten duzu. Halare, termino horiek sinonimoak balira bezala erabiltzen dira. Zertan bereizten dira?
Ornogabeak dira planetako animaliarik ugarienak, % 97 inguru, eta sei talde handitan banatzen dira. Horietako bat, anitzena eta ugariena, artropodoena da. Animalia horiek hanka artikulatuak eta exoeskeleto bat dituzte, eta horrek babesten ditu eta erresistenteago bihurtzen ditu. Artropodoen barruan intsektuak (erleak, tximeletak), araknidoak (armiarmak, eskorpioiak), krustazeoak (karramarroak, ganbak) eta miriapodoak (ehundurak, milazangoak) daude. Intsektuek sei hanka dituzte, araknidoek zortzi, krustazeo gehienek hamar eta miriapodoek hamalau baino gehiago.
Zeintzuk dira tailerretara eramaten dituzun espezieak?
Nire tailerretan lau talde handietako ordezkariak eramaten ditut eta ahalik eta artropodo ezberdin gehien erakusten saiatzen naiz. Barraskilo bat ere badaramat, ornogabea dena baina ez artropodo bat, molusku bat baizik, publikoak artropodo bat beste animalia batekin konparatu dezan eta, horrela, euren arteko desberdintasunak hobeto uler ditzan. Inoiz falta ez diren animalien artean karramarroak, milazangoak, tarantula bat -funtzioaren izarra izan ohi dena- eta eskorpioi bat daude. Bestalde, intsektuei eskaintzen diet denbora gehiena, alde handiarekin baitira talderik garrantzitsuena.
Intsektu batzuek, hala nola kakalardoek edo labezomorroek eta araknidoek, eta baita armiarmek edo eskorpioiek ere, beldurra, arbuioa edo axolagabekeria pizten dute. Oro har, zergatik uste duzu kostatzen zaigula hainbeste intsektuak estimatzea?
Batzuek, jakina, ziztatu edo hozka egiten dute, baina, hortik haratago, intsektu eta beste artropodo askok sortzen duten arbuioa, hein handi batean, duten hanka kantitatearen ondorio dela uste dut. Nire tailerretan jendeak beldur hori gal dezan saiatzen naiz, argi baitut animalia horiek zaindu eta errespetatu ahal izateko lehendabizi ezagutu egin behar direla. Horregatik hurbiltzen ditut ikusleengana eta ukitzera eta sentitzera animatzen ditut: batzuek azazkal txikiak dituzte, beste batzuek bentosak; batzuk leunagoak eta arinagoak dira, beste batzuk latzagoak dira eta pisu handiagoa dute… Ezer gertatu gabe eskuan izan ditzaketela egiaztatzen dutenean, askok gainditu egiten dituzte beldur eta aurreiritzi horiek.
Zergatik dira hain garrantzitsuak intsektuak Lurreko bizitzarako?
Intsektuak funtsezkoak dira ekosistemen orekak sortzen duen biodibertsitateari eusten diotelako. Kate trofikoaren oinarria dira eta animalia gehienen menu nagusia dira. Izan ere, animalia gehienak, era batera edo bestera, intsektuez elikatzen dira. Desagertuko balira, hegazti, narrasti, anfibio eta ugaztun espezie asko desagertuko lirateke baita.
Janari izateaz gain, beharrezkoak diren beste bi funtzio ere betetzen dituzte: polinizazioa eta materia organikoaren degradazioa. Polinizaziorik gabe, landare askok ezingo lukete ugaldu eta, beraz, ez lukete ez fruiturik ez hazirik emango, eta planetarik gabe geratuko ginateke. Era berean, larbak eta kakalardoak bezalako intsektuek -onddoak eta bakterioak bezalako izaki mikroskopikoekin batera- lurzoruan deskonposatzen ari diren hostoen, orbelaren eta zuraren hondarrak jan eta elikagai bihurtzen dituzte, landareentzako substraturik onena bihurtuz.
Azken urteotan, intsektuen populazioen gainbeheraz gero eta gehiago hitz egiten da. Zer ari da gertatzen eta zer egin dezakegu laguntzeko?
Intsektuak gainbeheran daude oro har gogaikarriak iruditzen zaizkigulako eta haien habitatak gero eta gehiago eraldatzen ditugulako. Intsektiziden gehiegizko erabilerak, kutsadurak, urbanizazioak eta baso-praktika batzuek bizitzeko behar dituzten espazioak eta baliabideak murrizten dituzte. Euren populazioak kontserbatu nahi baditugu, habitatak babestu behar ditugu eta elikatzeko, ugaltzeko eta ekosistemetan duten zeregina betetzeko aukera ematen duten inguruneen alde egin. Asfaltoa eta zementua ez dira leku egokiak intsektuak bizitzeko.
Hainbeste urte eman ondoren animalia hauek aztertzen, ba al dago oraindik ere miresten duzun baten bat, bere portaeragatik, adaptatzeko duen gaitasunagatik edota beste ezaugarriren batengatik?
Beti liluratu izan naute fasmidoek, intsektu makilak edo intsektu hostoak esate baterako, kamuflatzeko duten gaitasun apartagatik eta hartzen dituzten forma eta kolore ugariengatik. Baina intsektu guztiek dute berezi egiten dituzten zerbait: herkules kakalardoaren indarra, tximeleten hegaldiaren edertasuna, marisorginen portaera edo erleak eta inurriak bezalako intsektu sozialen antolaketa. Animalia hauengandik asko ikasi dezakegu oraindik.
Fasmidoak kamuflatzeko duten gaitasun apartagatik ezagunak dira. © Nafarroako Unibertsitatearen Zientziak Museoa.
Bilbo Zientzia Plazaren azkeneko egunean animalia horietako batzuk gertutik ezagutzeko eta ukitzeko tailerra eskainiko duzu. Zer aurkituko du parte hartuko duen publikoak? Zerbait aurreratuko zeniguke?
Parte hartzen dutenek artropodo mota ugari ezagutuko dituzte: armiarmak eta tarantulak, eskorpioiak, milazangoak, karramarroak eta hainbat espezie, tamaina eta koloretako intsektuak, hala nola tximeletak, kakalardoak edo intsektu makilak. Ornogabe-talde nagusien arteko desberdintasunak azalduko ditut, batez ere artropodoen artekoak. Gainera, animalia horietako batzuk ukitu ahal izango dituzte, tailer honetako izarra izaten den tarantula bat, esate baterako. Nire helburua da parte hartzen dutenek beldurra galtzea, euren jakin-mina esnatzea eta intsektuen mundua zein liluragarria izan daitekeen deskubritzea.
Zer ikasgai atera ditzakegu oraindik animalia hauengandik eta zein ideiarekin gustatuko litzaizuke publikoa geratzea?
Jendeak intsektuei beldurra galdu eta jakin-minez eta errespetuz begira diezaietela gustatuko litzaidake. Animalia harrigarriak dira, milioika urte daramatzate planetara egokitzen eta funtsezko zeregina betetzen dute ekosistemetan. Zenbat eta gehiago ezagutu, orduan eta hobeto ulertzen dugu haien garrantzia eta arrazoi gehiago ditugu babesteko. Ziur nago oraindik asko dugula ikasteko, batez ere intsektu sozialen antolaketaz eta egokitzeko duten aparteko gaitasunaz.
Egileari buruz
María Larumbe (@emelarumbe.bsky.social) kazetaria da eta EHUko Kultura Zientifikoko Katedrako Komunikazio arduraduna.
Intsektuen munduari buruz gehiago jakin nahi baduzu…
- Erakusketa | “Intsektuak. Kontatzen duten guztia”. Irailaren 19tik urriaren 4ra. Intsektuen aniztasun ikaragarria eta naturan betetzen duten funtsezko papera ezagutzeko erakusketa.
- Bidebarrieta Zientifikoa | “Intsektuak: gure auzokide txikitxoak”. Irailaren 30ean. Hitzaldi-solasaldia Beatriz Díaz entomologoarekin, Aranzadi Zientzia Elkarteko ikertzailearekin.
- BZP Tailerrak | “Nola ikusten dute intsektuek? Omatidioen mundu sinestezina”. Irailaren 26an. Intsektuek beren begi konposatu txundigarrien bidez mundua nola hautematen duten ezagutzeko tailerra. 6-12 urte bitarteko gazteei zuzendutako jarduera.
- BZP Tailerrak | “Ezagutu intsektuak gertutik”. Sergi Romeu-ren hitzaldi-tailerra intsektuak eta beste artropodo batzuk ezagutzeko eta ukitzeko | Urriaren 4an | Adin guztientzat.